Basidiomycota

Bazitli mantarlar (Basidiomycota), asklı mantarlarla birlikte Dikarya altâlemini oluşturan iki büyük mantar şubesinden biridir. Şubeyi tanımlayan özellik, eşeyli sporların (bazidiyosporlarBazidiyospor Mayozdan sonra bazidyumun yüzeyinde, sterigmaların ucunda dışarıya doğru gelişen eşeyli spor; bazidiyomisetlerin karakteristik sporudur.) bazidyumBazidyum Bazidiyomisetlerde karyogaminin ve mayozun gerçekleştiği, yüzeyinde genellikle dört bazidiyospor taşıyan gürz ya da silindir biçimli hücre. adı verilen, çoğunlukla topuz biçimli özel hücreler üzerinde ve dışarıda oluşmasıdır. 2008 tarihli bir tahmine göre şubede yaklaşık 31.500 tür bulunur; sonraki sınıflandırmalar 19 kadar sınıf tanır.

Şemsiyeli ve lamelliLamel Şapkanın alt yüzünde sapa doğru ışınsal biçimde dizilmiş, her iki yüzü himenyumla kaplı ince levhalar. mantarlar, gözenekliGözenek Boletlerde ve porlu mantarlarda tüp tabakasının şapka altında dışarıya açılan küçük delikleri; her gözenek bir tüpün ağzıdır. odun mantarları, boletler, chanterelle mantarları, puf mantarları, yer yıldızları, jelimsi mantarlar, pas ve rastık mantarları ile insan patojeni maya Cryptococcus bu şubeye girer. Güncel sınıflandırmada şube üç altşubeye ayrılır: Agaricomycotina (şapkalı mantarların çoğu ve jelimsi mantarlar), Pucciniomycotina (pas mantarları ve yakın gruplar) ve Ustilaginomycotina (rastıkların büyük bölümü).

Bazitli mantarların çoğu septalı hiflerden oluşan bir miselyumMiselyum Hiflerin oluşturduğu ağsı vejetatif gövde; substrat içinde yayılarak besin emer ve uygun koşullarda meyve cismi oluşturur. oluşturur; maya biçimli üyeleri de vardır. Yaşam döngüsündeYaşam döngüsü Mantarın bir sporundan başlayıp yeni sporların oluşumuna kadar geçen evrelerin tümü; mantarlarda genellikle haploid ya da dikaryotik evre uzun, diploid evre ise çok kısadır. uyumlu iki monokaryotik miselyumPrimer miselyum Bazidiyosporun çimlenmesiyle oluşan, hücrelerinde tek haploid çekirdek bulunan miselyum. birleşince hücre kaynaşması (plazmogamiPlazmogami Eşeyli üremede iki uyumlu hücrenin sitoplazmalarının birleşmesi; bazidiyomisetlerde çekirdekler hemen kaynaşmaz ve dikaryon evresi oluşur.) olur, ancak çekirdek kaynaşması (karyogamiKaryogami Eşeyli üremede iki haploid çekirdeğin kaynaşarak diploid çekirdek oluşturması; Dikarya'da mayozdan hemen önce bazidyum ya da askus içinde gerçekleşir.) ertelenir; böylece çiftli çekirdek taşıyan dikaryotik miselyumSekonder miselyum İki uyumlu primer miselyumun plazmogamisiyle oluşan, hücrelerinde iki çekirdek (dikaryon) bulunan miselyum; bazidiyokarp bu miselyumdan gelişir. oluşur. Bu miselyum yıllarca, hatta onlarca yıl yaşayabilir ve çoğu türde çekirdek çiftlerinin düzenli bölünmesini sağlayan kıskaç bağlantıları (klamp bağlantıları) taşır. Uygun koşullarda dikaryotik miselyum, bazidyumların bulunduğu meyve gövdesini (bazidiyokarp) oluşturur; bazidyumda karyogami ve ardından mayoz gerçekleşir, genellikle dört haploit bazidiyospor sterigmalar üzerinde taşınır. Çiftleşme sistemi iki kutuplu ya da dört kutupludur; erkek ve dişi birey ayrımı yoktur. Pas mantarlarında (Pucciniales) ise beş farklı spor evresi ve iki konukçu bitki içeren karmaşık yaşam döngüleri görülür.

Şube ekolojik açıdan çok çeşitlidir. Birçok üyesi odun ve yaprak çöpü ayrıştıran saprotroflardır; ormanlardaki karbon döngüsünde başlıca rolü bu grup oynar. Pek çok tür ağaç kökleriyle ektomikoriza kurar (Amanita, Boletus, Russula, Lactarius, Cantharellus gibi cinsler), bazıları orkidelerle mikorizal ilişki geliştirir. Pas ve rastık mantarları bitki parazitidir; Armillaria ise önemli bir orman patojenidir. Kültürü yapılan Agaricus bisporus (kültür mantarı) ve Pleurotus ostreatus (kavak mantarı) şubenin ekonomik açıdan en bilinen temsilcileri arasındadır. Cryptococcus neoformans gibi türler ise insanlarda fırsatçı enfeksiyonlara yol açar.

Türkiye'de halk arasında en çok tanınan yabani mantarların çoğu bu şubedendir: kanlıca (Lactarius deliciosus ve yakın türler) ve çörek mantarı (Boletus edulis) bunlara örnektir. Aynı şubede yer alan köygöçüren (Amanita phalloides) ise ülkedeki ölümcül mantar zehirlenmelerinin başlıca nedenidir. Tahıllarda pas hastalıkları ve rastık/sürme hastalıkları da Türkiye tarımı için önemli bitki sağlığı sorunları arasında sayılır.