Mantar zehirlenmeleri

Önemli uyarı

Bu sitedeki hiçbir bilgiye dayanarak mantar toplanmamalı, tüketilmemeli ve herhangi bir mantarın yenebilir olduğuna karar verilmemelidir.

• Sitedeki fotoğraflar, betimlemeler ve yenilebilirlik rozetleri tür tanıma amacıyla hazırlanmamıştır. Güvenilir tür tayini, taze örneğin bir uzman (mikolog) tarafından incelenmesini, çoğu zaman mikroskobik özelliklerin değerlendirilmesini gerektirir. Zehirli ve yenilebilir mantarlarYenilebilir mantar Doğru tanımlanıp uygun biçimde hazırlandığında tüketiminin sağlık sorunu yaratmadığı bildirilen mantar. Bir kaynakta yenilebilir olarak geçmesi, her örneğin güvenle yenebileceği anlamına gelmez. aynı ortamda yan yana yetişebilir (Pekşen 2015; Smith ve Davis 2016).
• T.C. Sağlık Bakanlığı, doğada yetişen mantarların kesinlikle tüketilmemesini; mantar yenecekse bandrollü, son kullanma tarihi uygun ve tüketici bilgilendirme etiketi taşıyan kültür mantarının tercih edilmesini ister (Sağlık Bakanlığı 2019).
• Zehirlenmeden şüpheleniyorsanız beklemeden 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (UZEM) arayın; hat 7 gün 24 saat hizmet vermektedir (Sağlık Bakanlığı 2019). Bilinç bulanıklığı veya kaybı, nöbet, solunum güçlüğü gibi acil durumlarda 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin (Göynük DH 2022).
• Belirtilerin ortaya çıkmasını beklemeyin. Ölümcül zehirlenmelerde ilk belirtiler yemekten saatler sonra başlayabilir ve ilk belirtilerden sonra yanıltıcı bir düzelme görülebilir (aşağıdaki bölümlere bakınız).
• Yenmemiş artık mantarı, pişmiş yemeği ve mümkünse mantarın fotoğrafını saklayın; yemek saatini ve belirtilerin başlama saatini not edin.
• Bu sayfa tıbbi tavsiye ya da tanı aracı değildir; tedavi yöntemi veya ilaç dozu içermez.

Türkiye'de mantar zehirlenmeleri

Türkiye'deki verilerin iki ana kaynağı vardır: Sağlık Bakanlığı'nın ulusal kayıtları ve çoğu tek merkezli, geriye dönük (retrospektif) hastane çalışmaları. Bu çalışmaların çoğunda zehirlenmeye yol açan mantar türü belirlenememiştir (ör. Eren ve ark. 2010; Cevik ve Unluoglu 2014). Bu nedenle aşağıdaki sayılar tür düzeyinde değil, olgu düzeyindedir.

Ulusal kayıtlar

• Altı yıllık ulusal kohort (2018–2023). Sağlık Bakanlığı Ulusal Elektronik Veri Tabanı'nda mantar zehirlenmesiMantar zehirlenmesi Toksin içeren bir mantarın yenmesi sonucu gelişen zehirlenme; belirtilerin başlama süresi toksine göre dakikalardan günlere uzanır ve gecikmeli başlangıç çoğunlukla daha ağır zehirlenmelere işaret eder. Şüphe durumunda vakit kaybetmeden… kodu (ICD-10 T62.0) ile kayıtlı, kronik karaciğer hastalığı veya karaciğer nakli öyküsü bulunmayan 30.459 hasta incelenmiştir. Yıllık olgu sayıları 6.741 (2018), 4.339 (2019), 3.573 (2020), 4.115 (2021), 4.378 (2022) ve 7.313'tür (2023). Hastaların %44,75'i erkek, yaş ortalaması 45,8'dir; %10,97'si 18 yaş ve altındadır (Turan Gökçe ve ark. 2024).
• Bölgesel dağılım. Olguların en yüksek payı Karadeniz Bölgesi'nde (%29,2), ardından Marmara (%22) ve İç Anadolu'dadır (%20,4). Nüfusa oranlandığında 2022'de en yüksek oranlar Tokat, Bolu, Yozgat ve Kastamonu'da bulunmuştur (Turan Gökçe ve ark. 2024).
• Mevsimsellik. Olgu sayısı Haziran, Ekim ve Kasım aylarında zirve yapmıştır; makalede Mayıs–Haziran ve Ekim–Kasım dönemleri en çok olgu, nakil ve ölümün görüldüğü dönemler olarak anılır. 2023'ün ilk yarısında olgu sayısı %130 artmış, yazarlar bunu aşırı yağışla ilişkilendirmiştir; çalışma bir nedensellik kanıtı sunmamaktadır (Turan Gökçe ve ark. 2024).
• Ağır seyir. Olguların %8,9'u (2.715 kişi) hastaneye yatırılmıştır. Yatırılan hastalardan 119'u (%4,4) 30 gün içinde, 178'i (%6,6) 90 gün içinde ölmüştür; 35 hastaya karaciğer nakli yapılmıştır. Ölenler sağ kalanlardan daha yaşlıdır (yaş ortalaması ölenlerde 63,3, sağ kalanlarda 45,7) (Turan Gökçe ve ark. 2024).
• Sağlık Bakanlığı sayfasındaki veriler. Bakanlığın bir duyurusunda mantar zehirlenmesinden etkilenen kişi sayısı 2013 için 1.706, 2014 için (11 Kasım itibarıyla) 5.218 olarak verilmiş; 2014'ün son aylarındaki olgu sayıları Ağustos 68, Eylül 268, Ekim 2.133 ve Kasım'ın ilk 11 günü 502'dir. Aynı sayfa, belirtilerin altı saatten sonra başlamasının ölümcül mantarları düşündürmesi gerektiğini belirtir (Sağlık Bakanlığı, 2014 verileri).
• UZEM başvuruları. 1 Nisan–13 Mayıs 2019 arasında Ulusal Zehir Danışma MerkeziUZEM Türkiye'de mantar dahil her türlü zehirlenme şüphesinde 114 numaralı hat üzerinden danışılan Ulusal Zehir Danışma Merkezi.'ne yapılan zehirlenme başvurularında 2018'e göre %34 artış görülmüş ve bu dönemde 298 vaka kaydedilmiştir. Bakanlık artışı yağışların artmasına bağlamış; en çok artışın görüldüğü iller olarak Konya, Karaman, Denizli, Mersin, İstanbul, Çorum, Burdur ve Isparta'yı sıralamıştır (Sağlık Bakanlığı 2019).

UZEM başvuruları, hastane kayıtları ve bakanlık duyurularındaki sayılar farklı veri kaynaklarına dayandığından birbiriyle doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Hastane serileri

Colak ve ark. (2015) başvuruların en sık sonbaharda (%32,6) görüldüğünü bildirmiştir. Serilerdeki mevsim dağılımı birbirinden farklıdır; bu farkın nedeni anılan çalışmalarda araştırılmamıştır.

Kimler etkileniyor ve mantarlar nereden geliyor?

• Doğadan toplanan mantarlar. Sivas'taki seride hastaların 276'sı (%93,8) tepelerden, dere kenarlarından ve tarlalardan topladığı yabani mantarı yemiş, 18'i (%6,2) satın aldığı kültür mantarını yemiştir (Eren ve ark. 2010). Orta Anadolu'daki seride hastaların 533'ü (%89,0) kendi topladığı mantarı, 66'sı (%11,0) halk pazarından satın aldığı mantarı yemiştir; yazarlar yabani mantarın halk pazarlarında satışının yasaklanmasını önermiştir (Cevik ve Unluoglu 2014). Orta Karadeniz serisinde tüm zehirlenmeler kazaen olmuş; mantarlar açık alanlardan ve ormanlardan toplanmış ya da yerel pazarlardan alınmıştır (Yardan ve ark. 2010).
• Yaş ve cinsiyet. Sivas serisinde hastaların %30,6'sı çocuktur, kadınlar çoğunluktadır (173 kadın, 121 erkek) (Eren ve ark. 2010). Orta Karadeniz serisinde (yetişkin) hastaların %67,5'i kadındır, yaş ortalaması 42,0'dır (Yardan ve ark. 2010). Orta Anadolu serisinde hastaların %27,0'ı 18 yaşın altındadır ve 65 yaş ve üzerinde ölüm oranı (%8,8) genel orandan (%3,7) yüksektir (Cevik ve Unluoglu 2014). Ulusal kohortta kadınlar çoğunluktadır (erkekler %44,75) (Turan Gökçe ve ark. 2024).
• Ölümle sonuçlanan olgular. Adli Tıp Kurumu'nda incelenen 32 ölümcül mantar zehirlenmesinde (2013–2022) yaşlar 2 ile 82 arasında değişmiş, ölümler çocuklarda ve yaşlılarda yoğunlaşmıştır; olguların %81'i kırsal alanda, %53'ü sonbaharda görülmüştür (Dogan ve ark. 2026).
• Bir derlemedeki gözlem. Pekşen (2015), ölümlü olguların çoğunun, kırsaldan büyük kentlere göç edip ormanlara yakın semtlere yerleşen kişilerde görüldüğünü belirtir; belgede bu ifade için birincil kaynak gösterilmemiştir.

Ölüm oranları ve ağır seyir

Oranlar çalışmanın tasarımına göre büyük farklılık gösterir. Sivas serisinde 3 ölüm (%1,02) fulminan karaciğer yetmezliğine bağlıdır (Eren ve ark. 2010); Orta Karadeniz serisinde 3 hasta akut karaciğer yetmezliği ve komplikasyonlarından ölmüştür (Yardan ve ark. 2010); Doğu Anadolu serisinde ölüm görülmemiştir (Durukan ve ark. 2007). Serum α-amanitinAmatoksin Amanita, Lepiota ve Galerina cinslerinin bazı türlerinde bulunan, RNA polimeraz II enzimini engelleyen siklik peptit yapıda toksinler. Pişirmeyle ya da kurutmayla bozulmaz; belirtiler gecikmeli başlar ve karaciğer yetmezliğiyle ölüme… ile doğrulanmış amatoksin zehirlenmesi olan 144 hastalık bir seride ölüm oranı %9,7'dir ve karaciğer yetmezliği gelişen 14 hastanın tümü ölmüştür (Trabulus ve Altiparmak 2011).

Verilerin sınırlılıkları

Ulusal kohort çalışmasında zehirlenmeye yol açan tür ve mantarın doğadan toplanıp toplanmadığı konusunda bilgi verilmemiştir (Turan Gökçe ve ark. 2024). Hastane serilerinin çoğu tek merkezlidir, retrospektiftir ve tür tayini içermez. Orta Anadolu serisinde ölümlerin 21'i (%4,4) başka bir sağlık kuruluşundan sevk edilen hastalarda, 1'i (%0,8) doğrudan başvuranlarda görülmüştür (Cevik ve Unluoglu 2014); yani hastane serilerindeki oranlar başvuru biçimine de bağlıdır. Bu nedenle bu oranlar genel nüfustaki riski değil, ilgili hasta gruplarını yansıtır.

Zehirlenme tablosu (sendromlar)

Mantar zehirlenmeleri, belirtilerin başlama süresine ve hedef organa göre sendromlara ayrılır. Diaz (2005) 28.018 zehirlenmeyi inceleyerek 14 ana sendrom tanımlamış ve bunları erken (6 saatten kısa), geç (6–24 saat) ve gecikmiş (1 gün ve üzeri) olarak gruplamıştır. Yemekten 6 saatten sonra belirti veren mantarlar ciddi ve potansiyel olarak ölümcül toksisiteye yol açar (Tuğcan ve Akpınar 2025; Wennig ve ark. 2020). Ancak kısa gecikme amatoksin zehirlenmesini dışlamaz; özellikle karışık yemeklerde belirtiler erken başlayabilir (Wennig ve ark. 2020).

Aşağıdaki tablo genel bilgidir; süreler ortalama ya da aralıktır ve kaynaklara göre değişir. Tanı koymak veya tedavi kararı vermek için kullanılamaz.

Tabloda yer almayan sendromlar da vardır (ör. rabdomiyoliz, eritromelalji, gecikmiş sinir sistemi toksisitesi); bunlar için bkz. Diaz (2005).

Ölümcül türler

Dünya genelinde mantar zehirlenmesi ölümlerinin %90'ından fazlası amatoksin içeren mantarlara bağlıdır (Tuğcan ve Akpınar 2025); Almanya'da 2000–2018 arasında kayıtlı 22 mantar ölümünün %90'ı ölüm şapkasından (Amanita phalloides) kaynaklanmıştır (Wennig ve ark. 2020). Türkiye için bir derleme, ülkede yaklaşık 100 zehirli türün tespit edildiğini ve bunların yaklaşık 10'unun ölümcül olduğunu belirtir; bu sayı için birincil kaynak gösterilmemiştir (Pekşen 2015). Aşağıdaki betimler tanıma rehberi değildir; ayırt edici özellikler yaşa ve koşullara göre değişir.

• Amanita phalloides (köygöçüren, evcikkıran). Türkiye'de amatoksinli türlerin başında gelir; Pekşen (2015) ülkedeki ölümcül zehirlenmelerin büyük çoğunluğundan sorumlu olduğunu belirtir (belgede %90 ve %95 olarak iki farklı oran geçer, birincil kaynak yoktur; bu nedenle kesin veri sayılmamalıdır). Düzce'de toplanan altı örnekte spor, misel, şapka, lamel, sap ve volvada toksin ölçülmüş; amatoksin en çok lamellerde, falotoksin en çok şapkada bulunmuştur (Kaya ve ark. 2015). Pekşen (2015) türü şöyle betimler: açık yeşilimsi sarı, ışınsal iplikçikli şapka; beyaz, serbest lameller; sapta halka ve dipte kese biçimli beyaz volva. Beyaz ya da yeşilimsi şapkalı, lamelli bir mantar ciddi bir alarm nedenidir (Wennig ve ark. 2020). Bir derleme Türkiye'yi, amatoksin üreten (genellikle A. phalloides olarak tanımlanan) türlerin ölümcül mantar zehirlenmelerinin sık nedeni olduğu ülkeler arasında sayar ve Türkiye'de ilkbaharda beyaz, phalloides benzeri Amanita yenmesine bağlı zehirlenmeler bildirildiğini belirtir (Alvarado ve ark. 2022). Karıştırıldığı türler: yenen Agaricus türleri, özellikle kültür mantarı A. bisporus; iki türün görünümünün çok benzer olduğu ve bunun her yıl zehirlenmelere yol açtığı bildirilmiştir (Tuğcan ve Akpınar 2025).
• Amanita verna ve A. virosa. Her ikisi de Türkiye'den bildirilmiş amatoksinli türlerdir (Akata ve ark. 2015). A. verna'nın genç, açılmamış örnekleri olgunlaşmamış Agaricus örnekleriyle karıştırılabilir (Alvarado ve ark. 2022). A. verna zehirlenmeleri ilkbaharda da görülebilir (INCHEM G021).
• Galerina marginata. Türkiye'nin üç bölgesinden toplanan örneklerde β-amanitin α-amanitinden fazla bulunmuş, falotoksin saptanmamıştır (Akata ve ark. 2020). Pekşen (2015) türün yenen birçok mantarla, özellikle Flammulina velutipes ile karıştırılabileceğini belirtir.
• Lepiota ve Conocybe filaris. Lepiota brunneoincarnata, L. castanea, L. helveola, L. subincarnata ve Conocybe filaris Türkiye'den bildirilmiş amatoksinli türlerdir (Akata ve ark. 2015). Bu türlerin hangi yenen mantarlarla karıştırıldığına dair Türkiye'ye özgü bir kaynak bu çalışmada bulunamamıştır.
• Gyromitra esculenta (yalancı kuzugöbeği, kuzugöbeği ebesi). Pekşen (2015), Türkiye'de bu türün gerçek kuzugöbeğine (Morchella) benzediği için pazarda satıldığını ve zaman zaman tüketildiğini bildirir; şapkası beyin gibi kıvrımlıdır, Morchella'da ise petek biçimli oyuklar vardır. İki ayrı suda haşlamanın zehri giderdiği inancı yanlıştır; böyle yapanlar da zehirlenmiştir (INCHEM G029).
• Cortinarius orellanus. Gecikmeli böbrek yetmezliği yapan bu türe bağlı Türkiye kaynaklı doğrulanmış bir olgu veya kayıt, bu sayfa hazırlanırken yapılan taramada bulunamamıştır; bu bir yokluk kanıtı değildir. Pekşen (2015) orellanus sendromunu zehirli mantar sendromları arasında sayar, ancak Türkiye'den bir olgu veya kayıt vermez.
• Ölümcül olmayan ama karıştırılan türler. Küçük beyaz Inocybe ve Clitocybe türleri, yenen Tricholoma terreum, T. georgii ve Marasmius oreades ile karıştırılır (INCHEM G028). Omphalotus olearius (sindirim sistemi sendromu), yumurta mantarı olarak bilinen Cantharellus cibarius ile karıştırılabilir (Pekşen 2015).

Yaygın yanlış inanışlar

Aşağıdaki inanışların hiçbirinin bilimsel dayanağı yoktur. Sağlık Bakanlığı'na bağlı bir il sağlık müdürlüğünün bilgi notu bunların birçoğunu açıkça sıralar (Çanakkale İSM 2024). Mantarın zehirli olup olmadığını anlamanın basit bir kimyasal veya ev yöntemi yoktur (Tox Info Suisse 2026; Pekşen 2015).

Kültür mantarları zehirli madde içermez; ancak çiğ yenirse üzerindeki mikroorganizmalar hafif mide ve bağırsak şikâyetlerine yol açabilir (Sağlık Bakanlığı 2019; Çanakkale İSM 2024).

Ne yapmalı?

Aşağıdakiler ilk adımlardır; tedavi kararı ve uygulaması her zaman sağlık ekibine aittir.

1. Hemen arayın: 114 UZEM (7/24); ağır belirtilerde 112. Mantar yedikten sonra herhangi bir belirti ya da zehirlenme şüphesi varsa beklemeden 114'ü arayıp yönlendirmeye uyun, en yakın sağlık kuruluşuna başvurun (Sağlık Bakanlığı 2019; Göynük DH 2022). Bilinç kaybı, nöbet veya solunum güçlüğü varsa 112'yi arayın. Belirti henüz yoksa da bekleyip görmeyin; ölümcül zehirlenmelerde belirtiler geç başlar.
2. Mantarı yiyen herkesi birlikte götürün. Mantarı yiyen diğer kişilerle birlikte başvurulmalı, hepsi gözlem altına alınmalı ve tedaviye erken başlanmalıdır (Sağlık Bakanlığı, 2014 verileri). Belirtisiz olanlar da dâhildir.
3. Ev yöntemi uygulamayın. Kendi başınıza kusturmaya çalışmayın; ilaç, bitkisel ürün veya "panzehir" diye bilinen ev yöntemleri uygulamayın. Sağlık Bakanlığı'na bağlı bir devlet hastanesinin ilk yardım sayfası, ağızdan zehirlenmelerde kusturmanın (özellikle yakıcı maddelerde) yapılmamasını, bilinci kapalı kişiye koma pozisyonu verilip üzerinin örtülmesini önerir (Göynük DH 2022). Mide boşaltma yutulan maddenin yalnızca yaklaşık üçte birini uzaklaştırır; hangi müdahalenin yapılacağına sağlık ekibi karar verir (INCHEM, Trestrail 2000). Yoğurt, ayran, sirke gibi ev yöntemlerinin zehirlenmeyi önlediğine dair dayanak yoktur (Çanakkale İSM 2024).
4. Numuneyi saklayın. Yenmemiş artık mantarı, pişmiş yemeği ve gerekirse kusmuğu atmayın; bunlar toksikologun etkeni belirlemesine yardımcı olabilir (Smith ve Davis 2016). Numune yoksa mantarın renkli fotoğrafları ilk adım olarak değerlidir (INCHEM G021). Pişmiş, yenmiş veya saklanmış mantarda tür tayini zorlaşır; bu durumda bir mikologdan yardım istenir (INCHEM G021, G026). Numuneyi ve fotoğrafları sağlık kuruluşuna götürün.
5. Zamanı ve ayrıntıları not edin. Hekime şu bilgiler iletilmelidir: mantarın yendiği saat, ilk belirtinin kaç saat sonra başladığı, ilk şikâyetler, kaç tür mantar yendiği, mantarı yiyen herkesin hastalanıp hastalanmadığı, mantarın çiğ mi pişmiş mi yendiği, kaç öğünde yenildiği, mantarın toplanma ve saklanma koşulları ve son 72 saat içinde alkol alınıp alınmadığı (Pekşen 2015).
6. Gecikme 6 saati aşıyorsa kırmızı bayrak. Belirtiler yemekten 6 saat sonra başlıyorsa amatoksin gibi ölümcül toksinler düşünülmelidir (Sağlık Bakanlığı, 2014 verileri; Tuğcan ve Akpınar 2025; Wennig ve ark. 2020); IPCS monografi gecikmenin yaklaşık 6–12 saati aşmasını amatoksin, orellanin veya giromitrin gibi daha ağır toksinlerin göstergesi sayar (INCHEM, Trestrail 2000). Amatoksin zehirlenmesinde belirtilerin başlamasındaki gecikme uzadıkça ölüm riski artar (Tavassoli ve ark. 2019). Amatoksin zehirlenmesinde ilk sindirim sistemi belirtilerinden sonra görünür bir düzelme olabilir; karaciğer hasarı ise 36–48. saatten itibaren ortaya çıkar (INCHEM G021). Bu nedenle hastanın erken taburcu edilmesi tehlikelidir (Pekşen 2015) ve kendinizi iyi hissetseniz bile tıbbi değerlendirmeyi sürdürün. Buna karşılık kısa gecikme (6 saatten az) amatoksini dışlamaz; özellikle karışık yemeklerde belirtiler erken başlayabilir (Wennig ve ark. 2020).
7. Alkol almayın. Mürekkep mantarı (Coprinopsis atramentaria) yenmişse sonraki yaklaşık 72 saat içinde alınan alkol zehirlenme belirtilerine yol açabilir (Pekşen 2015); bu bilgiyi de hekime iletin.